Klokken

De één heeft z’n autoradio aanstaan en de ander z’n oordopjes als hij op weg is naar zijn werk. Ik deed het vele jaren met klokgelui. In de tijd dat ik ’s ochtends even na achten naar mijn werk ging en even na twaalven voor de lunch naar huis fietste, hoorde ik het klokgelui van de klokken in de gemeentetoren naast de NH kerk op de Brink in Den Ham. Dit luiden duurde net zolang als mijn fietstochtje. Ik vond het een erg lekker klinkend muziekje.

Sinds 1972 luiden deze klokken elke dag om 8.00 uur, 12.00 uur en 20.00 uur). De grootste klok met een ritme van 48 slagen per minuut, de middelste met 51 slagen en de derde klok met een ritme van 54 slagen per minuut. Het effect daarvan is, dat de klanken ‘waaieren’.

Misschien heeft mijn belangstelling voor klokken iets met mijn achternaam te maken. Een goede bekende verwisselde weleens twee letters en noemde mij ‘Van der Klok’. Dit had overigens weer meer te maken met mijn tijdstiptheid dan met mijn voorkeur voor klokken. Grappig. Maar ik heb wél iets met klokken. Altijd al gehad.

Wierden

Zo ongeveer de eerste foto, die ik ooit als 14-jarige maakte, was van een klok; de Mariaklok in de toren van de Dorpskerk in Wierden. Via de eeuwenoude wenteltrap kwam ik bij de klok. Deze klok werd gegoten door de belangrijkste Europese luidklokkengieter Gherhardus van Wou en heeft als inscriptie ‘Jhesus, Maria, Johannes, Gherhardus de Wou me fecit, Ao De 1495’(Ø 97,5 cm).

'Das Lied von der Glocke' en nog meer

Ergens in een HAVO-klas kreeg ik een les Duits over Das Lied von der Glocke van Friedrich Schiller. Het schrift met aantekeningen heb ik nog altijd bewaard. Dit ‘Lied’ behoorde tot het vast repertoire van de Duitse dichtkunst en werd op alle Duitse scholen aangeleerd. Soms zelfs moesten de leerlingen daar alle 426 regels uit het hoofd leren. Gelukkig bleef mij dat bespaard.
Schiller beschrijft in dit gedicht het gieten van een klok, maar het zou ook zomaar kunnen gaan over de levensloop van de mens. De laatste drie regels "Sie bewegt sich, schwebt! Freude dieser Stadt bedeute, Friede sei ihr erst Geläute” zouden voor mij in Parijs nog heel erg actueel gaan worden.

In 1972 raakte ik geboeid door een door Koninklijke Eijsbouts uit Asten gegoten klok die op 22 juni geïnstalleerd werd bij de nieuwe Taborkerk in Wierden. Het opschrift 'Jezus alleen' werd gekozen uit het verhaal van Jezus' verheerlijking op de berg Tabor. "En hun ogen opheffende, zagen zij (Petrus, Jakobus en Johannes) niemand, dan Jezus alleen' (Matthëus 17: 8 / Markus 9: 9). Enkele jaren later werd deze klok geluid bij mijn huwelijk.

Het was eind jaren '70 van de vorige eeuw dat ik op bezoek ging bij het Nationaal Beiaardmuseum (nu: Klok & Peel Museum) in Asten. Heel interessant. ‘k Heb er nog een kleine diaserie ‘klokkengieterij’ aan overgehouden.

In de middeleeuwen werden aan de luidklok magische krachten toegekend. Niet alleen luidden de klokken om de gelovigen naar de kerk te roepen of om te treuren om de doden. Ook geloofde men dat klokken bijvoorbeeld de bliksem konden breken of de pest konden verdrijven. De luidklok bezorgt velen alledaagse gevoelens. Bij verdriet klinkt de klok bedroefd, maar diezelfde klok klinkt op feest- (huwelijk) en hoogtijdagen blij. Een andere, zeker niet onbelangrijke, functie van de klok is het aangeven van het uur.

In 1995 was ik als radioverslaggever bij de inwijding van de klokken van de St. Willibrorduskerk in Geerdijk. Ik weet nog goed hoe gul pastor Eidhof was met de wijkwast. Diegenen, die zich buitengewoon hadden ingezet om zoveel geld mogelijk in te zamelen voor de nieuwe klokken, werden flink besprenkeld. In 1993 had de kerkklok het begeven. Binnen een tijdsbestek van enkele maanden lag er een bedrag op tafel, waarmee maar liefst drie klokken aangeschaft konden worden.

In Den Ham en Vroomshoop miste men een klok op de begraafplaats Dennenhof. De St. Fondsenwerving klokkenstoel begraafplaats Dennenhof kon middels sponsoren de klokkenstoel realiseren. Ik was als verslaggever aanwezig bij de ingebruikname. De klok wordt hier heel eigentijds geluid. Met een afstandsbediening kan de doodgraver de klok luiden.

Het Angelus

Het Angelus Domini (=‘de Engel des Heren’) is een katholiek gebed dat drie keer op een dag wordt gebeden: om zes uur 's morgens, twaalf uur 's middags en zes uur 's avonds. Gelovigen stopten hun werkzaamheden om te bidden.
Bij het schrijven van mijn boek '100 jaar onderwijs in de Smithoek' hoorde ik van een hoogbejaarde oud-leerlinge dat zij op mijn (Hervormde!) school het lied 'Het Angelus klept in de verte' (De Montagne/Van Rennes, ca. 1912) had leren zingen. Werd dit lied ooit aangeleerd vanwege het ook in Den Ham dagelijks luiden van de klokken om 12 uur? Tijdens de 100-jarige herdenking van basisschool De Smithoek en de reünie werd het opnieuw gezongen door een speciaal samengesteld koor van oud-leerlingen.

Op het bekende schilderij van Jean-Francois Millet 'The Angelus', 1857-59, Musee d'Orsay, Parijs, is te zien hoe de werkers op het land pauzeren voor het Angelus-gebed.

Parijs, 23 maart 2013 "C'est un jour historique"

De Notre Dame in Parijs zou negen nieuwe klokken krijgen. Kosten twee miljoen euro. Koninklijke Eijsbouts in Asten mocht de grootste ( 6023 kg, ø 206,5 cm) en voornaamste klok gieten. De ‘Marie’ (Mère de Dieu en Mère de l’Eglise) in de zuidtoren naast de beroemde oude grote klok Emmanuel uit 1686. De andere acht, gegoten in Normandië, in de noordtoren. De eeuwenoude klokken waren versleten en daarom was de viering van het 850-jarig bestaan van de kathedraal aanleiding om negen nieuwe klokken te laten maken. Alle klokken voorzien van de naam van een heilige en een peetvader/-moeder. Dit nieuws wilde ik graag verder volgen via de verschillende media.
De negen nieuwe klokken werden op een dieplader met groots onthaal Parijs binnengereden. Ze kregen daarna een maand een prominente plek in de kerk, waar ze tijdens een kerkdienst werden ingezegend. Heel veel mensen bezochten speciaal voor deze klokken de eeuwenoude wereldberoemde kathedraal Notre Dame. (De kathedraal is werelderfgoed van de Mensheid en wordt jaarlijks door 14 miljoen toeristen bezocht.)

Op de dag voor Palmpasen, zaterdag 23 maart, luidden de klokken ’s middags rond half zes voor het eerst. In aanwezigheid van enkele duizenden mensen waaronder een delegatie van Koninklijke Eijsbouts en na toespraken van de kardinaal/aartsbisschop ("C'est un jour historique”), de burgemeester en de minister van cultuur begon eerst Emmanuel als een soort van introductie voor de negen andere klokken. Heel emotioneel. Zeker voor de Fransen. Sinds de Franse Revolutie klonken voor het eerst de negen nieuwe klokken samen met de Emmanuel. Het gelui(d) was weer in ere hersteld. Allemaal erg indrukwekkend. Ik onderging een bijzonder gevoel daar pal voor de grote toegangsdeuren van de Notre Dame. Eerst was het stil rondom mij. Er werd amper iets gezegd. Iedereen wilde niets liever dan alleen maar luisteren naar de negen nieuwe klokken én die ene tiende. Ruim zeven minuten lang klonken ze. Groots applaus steeg op toen ze klaar zijn met hun eerste presentatie. Heel indrukwekkend om dit mee te maken. Zeker als je beseft dat de vorige oude klokken eeuwen hadden geklonken. Deze klokken zullen het de komende eeuwen overnemen!

Aansluitend werd een mis gehouden, een wel heel bijzondere ‘Messe avec rituel d’ouverture des portes de la cathédrale, bénédiction des rameaux et lecture de la Passion’. Honderden mensen drongen zich massaal met buxustakjes de kerk in. Nog nooit gezien dat zo’n grote kerk in mum van tijd helemaal bezet kan zijn. Even later kwam de monseigneur/aartspriester volgens eeuwenoud ritueel de kerk binnen met grote palmtakken. Hosanna. De kerk kleurde groen van de buxus. Alle gelovigen werden intussen royaal gewijd. Ik keek nog even rond of ik de bekendste klokkenluider aller tijden Quasie Modo kon ontwaren tussen al die mensen. Maar helaas. Misschien was hij nog boven in de toren genietend van de nieuwe klokkenklanken en van al die vips en gewone mensen die van ver en van dichtbij speciaal voor deze dag naar hier waren gekomen. Het kon ook zijn dat hij na afloop van deze grootse gebeurtenis wat dronk in het naar hem genoemd café net naast de kathedraal. Of was hij de drukte ontvlucht en zat hij na twintig minuten lopen bij zijn geestesvader Victor Hugo in zijn huis aan Place des Vosges in Le Marais?

Almelo

In het najaar van 2013 genoot ik in de toren van de St. Georgiusbasiliek in Almelo van de muzikale klanken van de 48 klokken die stadsbeiaardier Frans Haagen liet horen tijdens een carillonconcert.

Oldenzaal

De beiaard in de toren van de Sint Plechelmusbasiliek telde 48 klokken. De grootste klok (2400 kg, diameter 150 cm), genaamd 'Maria', werd in 1493 gegoten door Geert van Wou uit Kampen.
Stadsbeiaardier Hylke Banning wilde graag een geluid aan het carillon toevoegen dat zwaarder is dan de klokken die er al hingen. Er ontbrak dus eigenlijk nog één klok.
Op 25 oktober 2021 werd die klok, de 'Plechelmus' toegevoegd. Deze nu grootste klok (3890 kg, diameter 180 cm) werd gegoten door Abel Portilla in het Spaanse San Bartolomé de Vierna (Cantabrië). De Plechelmusklok is een geschenk van de Stichting Scholtenhaer aan de stad Oldenzaal.
Velen kwamen kijken hoe deze grootste klok spectaculair werd opgetakeld. En ook ik was erbij.